Эндокриндик система
Бездер, Гормондор, Гуморалдык жөнгө салуу жана Нерв системасы менен салыштыруу
1. Эндокриндик система деген эмне?
Эндокриндик система — бул гормондорду — дененин химиялык кабарчыларын — чыгаруучу бездердин жыйындысы. Бул гормондор маалыматты жана нускамаларды бир клеткалардан экинчисине кан агымы аркылуу жеткирет.
🔬 Эндокриндик бездер
Эндокриндик бездер каналсыз — алар гормондорду түздөн-түз кан агымына бөлүп чыгарат. Бул аларды өзгөчө кылат.
Мисалдар: Гипофиз, калкан без, бүйрөк үстү бездери, ичеги-карын безе (уйку безе)
⚠️ Экзокриндик бездер (Эндокриндик ЭМЕС!)
Экзокриндик бездер химиялык заттарды каналдар (түтүкчөлөр) аркылуу белгилүү жерлерге бөлүп чыгарат. Алар эндокриндик системанын бөлүгү эмес.
Мисалдар: Тер бездери, шилекей бездери, көз жаш бездери
2. Негизги эндокриндик бездер
Адам денесинде сегиз негизги гормон бөлүп чыгаруучу без бар. Келгиле, ар бирин изилдейли:
| Без | Жайгашкан жери | Негизги гормон(дор) | Негизги милдети |
|---|---|---|---|
| Гипоталамус | Мээнин төмөнкү борбордук бөлүгү | Бөлүп чыгаруучу жана тоскоолдоочу гормондор | Нерв жана эндокриндик системаларды байланыштырат; гипофизди башкарат |
| Гипофиз | Мээнин түбүндө (буурчак өлчөмүндө) | Өсүү гормону (GH), TSH, FSH, LH жана башкалар | "Башкы без" — башка көптөгөн бездерди башкарат |
| Калкан без | Моюндун алдыңкы бөлүгү | T3, T4 (калкан без гормондору) | Зат алмашууну, сөөк өсүшүн, мээнин өнүгүшүн жөнгө салат |
| Калкан без жанындагы бездер | Калкан бездин артында (4 кичинекей без) | Паратгормон (PTH) | Кандагы кальций деңгээлин көзөмөлдөйт |
| Бүйрөк үстү бездери | Ар бир бүйрөктүн үстүндө | Адреналин (эпинефрин), кортизол | Стресске жооп ("кач же кагыш"), зат алмашуу |
| Уйку безе (Панкреас) | Ашказандын артында | Инсулин, глюкагон | Кандагы глюкоза (кант) деңгээлин жөнгө салат |
| Эпифиз (Шишковидный без) | Мээнин ортосунда | Мелатонин | Уйку-ойгонуу циклин жөнгө салат |
| Жыныс бездери | Жамбаш аймагы (аялдарда — аналыктар, эркектерде — аталыктар) | Эстроген, прогестерон, тестостерон | Жыныстык өнүгүү жана көбөйүү |