Айлана боюнча кыймыл жана термелме кыймыл
Кээ бир кыймылдар кайра-кайра кайталанат — аларды кантип сүрөттөйбүз?
Негизги ой: Табиятта көп нерсе кайталанып кыймылдайт. Дөңгөлөк айланып турат; кайык (тербелги) ары-бери жүрөт. Мындай кайталанган кыймылдарды сүрөттөө үчүн үч жөнөкөй сөздү колдонобуз: период, жыштык жана (термелген нерселер үчүн) амплитуда.
Сабактын аягында сиз:
- айлана боюнча кыймылды (тегеректин айланасындагы кыймыл) жана термелме кыймылды (ары-бери кыймыл) тааныйсыз;
- кайталанган кыймылдын периоду T жана жыштыгы f эмне экенин түшүндүрөсүз;
- эки кичине формуланы f = 1/T жана T = 1/f колдоносуз;
- термелүүнүн амплитудасы A эмне экенин айтып, анын бирдигин атайсыз;
- бирдиктерди туура окуйсуз: T үчүн секунд (с), f үчүн герц (Гц), A үчүн метр (м).
1. Айлана боюнча кыймыл деген эмне?
Дене айлананын боюнда кыймылдаса, биз аны айлана боюнча кыймыл (тегеректин айланасындагы кыймыл) деп айтабыз. Анын жолу түз сызык эмес: ал борбордук чекиттен бирдей алыстыкта калуу үчүн дайыма ийилип турат.
Сиз айлана боюнча кыймылды көп жолу көргөнсүз:
- сааттын секунд жебесинин учу,
- көрүү дөңгөлөгүнүн кабинасы (шаардык майрамдардагыдай),
- жипте айландырылган таш,
- велосипеддин же машинанын дөңгөлөктөрү,
- атүгүл Жер жылына бир жолу Күндү айланып чыгат.
Айлана боюнча кыймылдын өзгөчөлүгү — ал кайталанат. Толук тегеректи басып өткөндөн кийин, дене башталган жерине кайтып келип, ошол эле жолду кайра жасоого даяр болот. Тегеректи бир толук айланып чыгуу бир айлануу деп аталат.