Бөлүкчөлөр физикасы жана фундаменталдык аракеттешүүлөр
Стандарттык модель зат бөлүкчөлөрүн жана үч кванттык аракеттешүүнү иреттейт; сакталуу закондору мүмкүн болгон өзгөрүүлөрдү аныктайт.
Окуу максаттары
- кварктарды, лептондорду, адрондорду жана антибөлүкчөлөрдү классификациялоо;
- жөнөкөй барион жана мезондорду түзүү;
- төрт фундаменталдык аракеттешүүнү салыштыруу;
- заряд, энергия, импульс, барион жана лептон сандарынын сакталуусун колдонуу;
- диаграммаларды сөзмө-сөз траектория деп кабыл албай, кагылышуу далилдерин чечмелөө.
1. Зат бөлүкчөлөрү
Спини $1/2$ болгон фундаменталдык зат бөлүкчөлөрү — фермиондор. Алты кварк үч муунга бөлүнөт: up/down, charm/strange жана top/bottom. Up-түрүнүн заряды $+2/3\,e$, down-түрүнүкү $-1/3\,e$. Лептондор: электрон, мюон, тау жана ар бирине тиешелүү нейтрино. Заряддуу лептондор $-e$, нейтринолор электрдик нейтралдуу жана алсыз аракеттешет. Туруктуу кадимки зат негизинен биринчи муундан түзүлөт.
2. Курама бөлүкчөлөр жана антизат
Кварктар күчтүү аракеттешүү менен түссүз адрондордо кармалат. Барион үч кварктан турат: протон $uud$, нейтрон $udd$. Мезон кварк жана антикварктан турат. Антибөлүкчөнүн массасы бирдей, бирок заряд сыяктуу кошулуучу кванттык сандары карама-каршы. Аннигиляция тынч массаны башка бөлүкчөлөргө айлантат, бардык сакталуулар аткарылат; жуп жаралуу үчүн жетиштүү энергия жана импульс балансы керек.