Астрофизика жана космология: жылдыздар, галактикалар жана өнүгүп жаткан Аалам
Жарык маалыматты космос аркылуу алып келет. Спектрлерди, физикалык закондорду жана аралык өлчөөлөрүн бириктирип, жылдыздардын жашоосун жана Ааламдын тарыхын калыбына келтиребиз.
Окуу максаттары
- жылдыз жарыгынан температураны, курамды жана кыймылды аныктоо;
- жарык чыгаруучулукту, агымды жана аралыкты байланыштыруу;
- Герцшпрунг — Рассел диаграммасын жана массадан көз каранды жылдыз эволюциясын түшүндүрүү;
- кызыл жылышты жана Хаббл законун колдонуу;
- Ааламдын өнүгүшүнүн негизги далилдерин баалоо.
1. Жарыктагы маалымат
Спектр нурланууну толкун узундуктары боюнча бөлөт. Ысык тыгыз нерсе дээрлик үзгүлтүксүз жылуулук спектрин берет; жолдогу салкыныраак газ жутулуу сызыктарын, ал эми козголгон сейрек газ чыгаруу сызыктарын түзөт. Электрондук энергия деңгээлдери квантталгандыктан ар бир элементтин өзгөчө сызык үлгүсү бар.
Кара дененин жакындатылган спектри үчүн Вин закону колдонулат: $\lambda_{\max}T=b$. Максимумдун кыска толкун узундугу жогорку беттик температураны билдирет. Көрүү сызыгы боюнча кыймыл спектрдик сызыктарды жылдырат. Кичине алыстоо ылдамдыгында $z=(\lambda_{\mathrm{байк}}-\lambda_{\mathrm{чыг}})/\lambda_{\mathrm{чыг}}\approx v/c$. Кызыл жылыш — толкун узундугунун салыштырма өзгөрүшү, көзгө көрүнгөн кызыл түс гана эмес.