Түз пропорционалдуулук (Direct Proportionality)
Түз пропорционалдуулук деген эмне?
Эки чоңдук түз пропорционалдуу деп аталат, эгерде алардын бири бир нече эсе көбөйсө, экинчиси да ошончо эсе көбөйсө.
Негизги белгилери:
- Бир чоңдук көбөйөт → экинчиси да көбөйөт
- Бир чоңдук азаят → экинчиси да азаят
- Бири эки эсе көбөйөт → экинчиси да эки эсе көбөйөт
- Чоңдуктардын катышы ар дайым туруктуу
Жөнөкөй мисал:
Бирдей товардын баасы жана саны:
| Саны (кг) | Баасы (сом) | Катышы |
|---|---|---|
| 1 | 50 | 50/1 = 50 |
| 2 | 100 | 100/2 = 50 |
| 4 | 200 | 200/4 = 50 |
| 5 | 250 | 250/5 = 50 |
Катышы ар дайым = 50!
Пропорционалдуулук коэффициенти (k)
Түз пропорционалдуулуктун формуласы:
y = k · x
же
y/x = k
k — бул пропорционалдуулук коэффициенти
k бир бирдик x-ке канча бирдик y туура келерин көрсөтөт
Мисал: 60 км/саат ылдамдык k = 60 дегенди билдирет
Аралык = 60 × убакыт
2 саатта: 60 × 2 = 120 км
3 саатта: 60 × 3 = 180 км
Түз пропорционалдуулуктун графиги y = kx
Интерактивдүү визуализация — толук сабакта жеткиликтүү
Маанилүү: Түз пропорционалдуулуктун графиги — бул координаталардын башталышынан (0, 0) өтүүчү түз сызык. k канчалык чоң болсо, сызык ошончолук тик болот!
Түз пропорционалдуулукту кантип аныктоо керек?
БУЛ түз пропорционалдуулук:
- Аралык жана убакыт (туруктуу ылдамдыкта)
- Товардын баасы жана саны (туруктуу баада)
- Зымдын массасы жана узундугу (бир түрдүү)
- Айлананын узундугу жана диаметри (k = π ≈ 3.14)
- Валюта алмаштыруу (белгиленген курс боюнча)
- Порцияларды көбөйткөндө рецепттеги азык-түлүктөрдүн саны