Атомдун түзүлүшү, изотоптор жана электрондук конфигурациялар
11-класста атомдун электрондук түзүлүшү мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөрдү түшүндүрүүгө жана химиялык жүрүм-турумду божомолдоого кызмат кылат.
Окуу максаттары
- Атомдук жана массалык сандарды протон, нейтрон жана электрон саны менен байланыштыруу.
- Изотоптор эмне үчүн бир эле элемент болуп, массалары айырмаланарын түшүндүрүү.
- Энергетикалык деңгээлди, деңгээлчени жана атомдук орбиталды айырмалоо.
- Алгачкы төрт мезгилдеги атомдордун жана жөнөкөй иондордун электрондук конфигурацияларын жазуу.
- Ауфбау, Паули принциптерин жана Хунд эрежесин колдонуу.
1. Ядро жана изотоптун жазылышы
Атом кичинекей оң заряддуу ядродон жана электрондук булуттан турат. Атомдук номер $Z$ протондордун санына барабар жана элементти аныктайт. Массалык сан $A$ протон менен нейтрондордун суммасы, ошондуктан $N=A-Z$. Нейтралдуу атомдо $Z$ электрон бар; ион пайда болгондо электрон саны өзгөрөт, бирок ядро жана элементтин түрү сакталат.
Изотоптордун $Z$ саны бирдей, $N$ саны ар башка. Көмүртек-12 менен көмүртек-14тө алтыдан протон, бирок тиешелүүлүгүнө жараша алты жана сегиз нейтрон бар. Электрондук конфигурациялары бирдей болгондуктан химиялык касиеттери окшош, ал эми массалары жана ядролук туруктуулугу айырмаланат.
2. Деңгээлдер, деңгээлчелер жана орбиталдар
Электрондор квантталган энергетикалык абалдарды ээлейт. Башкы деңгээл $n=1,2,3,...$ деп белгиленет. Деңгээлдерде $s$, $p$, $d$, $f$ деңгээлчелери болот. Орбитал — электронду табуу ыктымалдыгы жогору болгон аймак, тегерек жол эмес. $s$ деңгээлчесинде бир орбитал жана 2 электрон, $p$ деңгээлчесинде үч орбитал жана 6 электрон, $d$ деңгээлчесинде беш орбитал жана 10 электрон батат.