Мезгилдик мыйзам жана мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөр
Мезгилдик система — божомолдоочу модель: электрондук түзүлүш касиеттердин кайталанышын жана өзгөрүшүн түшүндүрөт.
Окуу максаттары
- Заманбап мезгилдик мыйзамды атомдук номер аркылуу айтуу.
- Мыйзам ченемдүүлүктөрдү ядронун эффективдүү заряды жана экрандашуу менен түшүндүрүү.
- Атомдук жана иондук радиустарды, иондошуу энергиясын жана электртерстүүлүктү салыштыруу.
- Металлдык касиетти жана оксиддердин кислота-негиздик мүнөзүн божомолдоо.
- Жалпы тенденцияны абсолюттук эрежеден айырмалоо.
1. Касиеттер эмне үчүн кайталанат
Заманбап мезгилдик мыйзам боюнча элементтердин жана алардын бирикмелеринин касиеттери атомдук номер $Z$ өскөндө мезгилдүү өзгөрөт. $Z$ өскөн сайын бир протон жана бир электрон кошулат. Жаңы башкы энергетикалык деңгээл башталганда сырткы электрондук түзүлүш окшош түрдө кайталанып, химиялык жүрүм-турум да кайталанат. Бир топтогу элементтердин валенттик конфигурациялары окшош, ал эми мезгил деңгээлдердин ырааттуу толушун көрсөтөт.
2. Эки атаандаш себеп
Ядронун эффективдүү заряды $Z_{eff}$ — башка электрондордун түртүүсү жана экрандашуусу эске алынгандагы валенттик электрон сезген таза тартылуу. Мезгил боюнча протон саны өсөт, электрондор ошол эле башкы деңгээлге кошулат, ошондуктан $Z_{eff}$ адатта өсүп, электрондук булутту жакындатат.
Топ боюнча ылдый ар бир кадамда жаңы деңгээл кошулат. Аралыктын жана экрандашуунун өсүшү заряддын өсүшүнөн көбүнчө үстөм болот.
3. Негизги мыйзам ченемдүүлүктөр
| Касиет | Мезгил боюнча | Топ боюнча ылдый | Негизги себеп |
|---|---|---|---|
| Атомдук радиус | адатта азаят | өсөт | $Z_{eff}$; жаңы деңгээлдер |
| Биринчи иондошуу энергиясы | адатта өсөт | азаят | электронду алып салуу кыйынчылыгы |
| Электртерстүүлүк | өсөт | азаят | байланыш электрондорун тартуу |
| Металлдык касиет | азаят | өсөт | электрон берүү жеңилдиги |