Химиялык байланыш, электртерстүүлүк, валенттүүлүк жана кычкылдануу даражасы
Химиялык байланыш — туруктуу түзүлүштөрдү жана касиеттерди түшүндүргөн электростатикалык тартылуу модели.
Окуу максаттары
- Иондук, коваленттик, металлдык жана суутектик байланышты түшүндүрүү.
- Алмашуу жана донор-акцептордук механизмдерди айырмалоо.
- Электртерстүүлүк боюнча байланыштын уюлдуулугун божомолдоо.
- Валенттүүлүк, заряд жана кычкылдануу даражасын айырмалоо.
- Байланыш менен түзүлүштү касиеттерге байланыштыруу.
1. Байланыш энергиялык тең салмак катары
Белгилүү аралыкта ядролор менен электрондордун тартылуусу түртүүдөн күчтүү болуп, потенциалдык энергия азайганда туруктуу түзүлүш пайда болот. Байланыш физикалык таякча эмес, электрондордун бөлүштүрүлүшү жана электростатикалык аракеттенүү модели. Чыныгы байланыштар үзгүлтүксүз катар түзөт.
2. Коваленттик байланыш жана уюлдуулук
Коваленттик байланышта жалпы электрондук жуп бар. Алмашуу механизминде ар бир атом бирден электрон берет. Донор-акцептордук механизмде бир атом жупту башка бөлүкчөнүн бош орбиталына берет; пайда болгондон кийин байланыш коваленттик байланыштай жүрөт. Мисал: $NH_3$ жана $H^+$ бөлүкчөлөрүнөн аммонийдин пайда болушу.
Электртерстүүлүк жакын болсо байланыш уюлсуз. Айырма чоңойгондо тыгыздык электртерстүү атомго жылып, $\delta^-$ жана $\delta^+$ пайда болот. Уюлдуу байланыштар молекуланы сөзсүз уюлдуу кылбайт: геометрия диполдорду компенсациялай алат.
3. Иондук жана металлдык байланыш
Иондук байланыш — тордогу карама-каршы заряддуу иондордун тартылуусу. Иондук катуу заттар көп учурда катуу, морт, жогорку температурада эрийт жана иондор кыймылдай алган эритмеде же балкымада ток өткөрөт.