Жарыктын сынуусу; призма; дисперсия жана спектрлер
Эмне үчүн саман суу куйган стаканда сынган сыяктуу көрүнөт жана жамгыр тамчысы Ысык-Көлдүн үстүндө асан-үсөндү кантип тартат
Негизги идея: жарык бир тунук заттан экинчисине өткөндө анын ылдамдыгы өзгөрөт, ошондон улам нур ийилет. Бул кубулуш жарыктын сынуусу деп аталат. Ар түрдүү түстөр бир аз башкача сынгандыктан, айнек призма ак жарыкты түстүү тилкеге - спектрге ажыратат. Ушул бир идея линзаларды, асан-үсөндү, жылдыздардын жымыңдашын жана астрономдор Күндүн химиялык курамын кантип билерин түшүндүрөт.
Теманын аягында сиз төмөнкүлөрдү жасай аласыз:
- эки чөйрөнүн чегинде жарык нуру эмне үчүн багытын өзгөртөрүн түшүндүрүү,
- сынуу законун жана сынуу көрсөткүчүн n = c/v айтуу жана колдонуу,
- нур тыгызыраак же сейрегирээк чөйрөгө киргенде кайсы жакка оогонун болжолдоо,
- үч бурчтуу призмада нурдун жолун чийүү,
- дисперсияны жана эмне үчүн кызгылтым нур кызылга караганда күчтүү сынарын түшүндүрүү,
- үч түрдүү спектрди атап, ар бири эмнени билдирерин айтуу.
1. Сынуу деген эмне?
Мурунку темада сиз бир тектүү чөйрөдө жарык түз сызык боюнча таралаарын жана күзгүдөн чагылаарын билдиңиз. Бирок суунун бетинде эмне болорун караңыз: стакандагы карандаш суунун сызыгында сынган сыяктуу көрүнөт, ал эми тунук тоо дарыясынын түбү чындыгындагыдан жакыныраак көрүнөт. Жарык токтогон да жок, жөн эле чагылган да жок - ал аба менен суунун чегинен өтүп жатып багытын өзгөрткөн.
Сынуу - бул жарык нуру бир тунук чөйрөдөн ылдамдыгы башка болгон экинчи чөйрөгө өткөндө анын багытынын өзгөрүшү. Нур чекте (чек арада) ийилет, анан жаңы чөйрөнүн ичинде кайра түз тарайт.
Негизги факт: жарык эң ылдам вакуумда таралат, c = 3 × 108 м/с (300 000 км/с). Каалаган тунук затта - сууда, айнекте, алмазда - ал жайыраак кыймылдайт. Дал ушул ылдамдыктын өзгөрүшү сынуунун чыныгы себеби.