Өткөргүчтөрдүн туташтырылышы: удаама-удаа жана параллель; реостат
Чынжырдын элементтерин туташтыруунун эки жолу — жана токту көбөйтүп же азайтуучу бир айлакер түзүлүш.
Негизги ой: Чынжырда резисторлорду (лампалар, ысыткычтар, кыймылдаткычтар) туташтыруунун эки негизги жолу бар. Удаама-удаа туташтырууда алар бир жолдо турат, ошондуктан баарынын аркылуу бирдей ток өтөт. Параллель туташтырууда алар өз-өзүнчө бутактарда турат, ошондуктан баарында бирдей чыңалуу болот. Кайсы туташтыруу экенин билсеңиз, токту алдын ала айта аласыз, ал эми реостат аны каалагандай өзгөртүүгө мүмкүндүк берет.
Сабактын аягында сиз төмөнкүлөрдү жасай аласыз:
- удаама-удаа туташтыруунун үч эрежесин айтуу (ток, чыңалуу, каршылык),
- параллель туташтыруунун үч эрежесин айтуу,
- жөнөкөй аралаш чынжырдын жалпы каршылыгын табуу,
- реостат чынжырдагы токту кантип башкарарын түшүндүрүү.
1. Кыскача кайталоо: ток, чыңалуу, каршылык
Булардын баарын өткөн эки темада көргөнсүз. Аларды катарлап коёлу:
- Ток күчү I (ампер менен, А) — бир секундда чекитти канча заряд өтөрү.
- Чыңалуу U (вольт менен, В) — чынжырдын бөлүгү аркылуу токту айдаган электрдик "түртүү".
- Каршылык R (ом менен, Ω) — элемент токко канчалык катуу тоскоол болору.
Ом закону чынжырдын бөлүгү үчүн аларды байланыштырат: I = U / R, аны U = I · R деп да жазса болот. Бул сабактагы ар бир эреже — бул чынжырдын ар бир бөлүгүнө так колдонулган Ом закону гана.