Жердин магниттик чөйрөсү жана биздин космостук дарегибиз
Негизги ой: Жер бир эле учурда магнит талаасы бар планета жана чоң иерархиянын бөлүгү: планета, планеталык система, галактика жана байкалуучу Аалам.
Окуу максаттары
- Жердин талаасын магниттик күч сызыктары менен сүрөттөө;
- компастын багытын, магнитосфераны жана уюлдук жаркыроону түшүндүрүү;
- планета, жылдыз жана галактиканы айырмалоо;
- астрономиялык бирдикти жана жарык жылын колдонуу;
- Күн системасынын Саманчынын жолундагы ордун көрсөтүү.
Планетанын магнит талаасы
Жердин кыймылдаган өткөргүч сырткы өзөгүндөгү электр токтору чоң масштабдуу магнит талаасын түзөт. Бетке жакын жерде ал кыйшайган диполго окшош, бирок Жер катуу таякча магнит эмес. Компастын жебесине айландыруучу момент таасир берип, ал жергиликтүү талаанын горизонталдык бөлүгүнө жакын багытталат. Магниттик жана географиялык уюлдар дал келбейт, талаа убакыт менен жай өзгөрөт.
Магнитосфера жана күн шамалы
Күн шамалы — Күндөн чыккан заряддалган бөлүкчөлөрдүн агымы. Жердин талаасы көп бөлүкчөлөрдү буруп, магнитосфераны түзөт: Күн жакта кысылган, түнкү жакта узун куйрукка созулган. Айрым бөлүкчөлөр уюл аймактарына багытталып, жогорку атмосферанын атомдору менен кагылышып, уюлдук жаркыроону жаратат.