Чыңалуу, каршылык жана Ом закону
Токту эмне түртөт, эмне тоскоол болот жана аларды байланыштырган жөнөкөй закон
- чыңалуу деген эмне жана вольтметр кантип туташтырыларын айта аласыз;
- каршылык деген эмне жана эмнеден көз каранды экенин (салыштырма каршылык, узундук, аянт) түшүндүрө аласыз;
- Ом законун I = U / R колдоно жана аны кайра түзө аласыз;
- каршылыкты амперметр жана вольтметр менен өлчөй аласыз.
1. Чыңалуу: бирдик зарядка келген түртүү
Өткөн темада сиз ток — булак (батарейка же генератор) кыймылга келтирген заряддын агымы экенин көрдүңүз. Бирок булак так эмнени берет? Ал өзү аркылуу өткөн ар бир зарядга энергия берет. Чыңалуу (аны потенциалдар айырмасы деп да коюшат) тизмек эки чекиттин ортосунда жылганда ар бир бирдик зарядга канча энергия берерин көрсөтөт.
Символ менен: чыңалуу U зарядга жасалган W ишти q заряддын чоңдугуна бөлгөнгө барабар:
- U — чыңалуу, вольт (В) менен өлчөнөт;
- W — зарядга берилген иш (энергия), джоуль (Дж) менен;
- q — жылган заряд, кулон (Кл) менен.
Демек, бир вольт — бул кулонго бир джоуль: 1 В = 1 Дж / 1 Кл. Эгер булактын чыңалуусу 1,5 В болсо, ал өткөн ар бир кулонго 1,5 джоуль энергия берет. Жаңы чырак элементи — болжол менен 1,5 В, унаа аккумулятору — 12 В, Кыргызстандагы үй розеткасы — 220 В.
Чыңалууну вольтметр менен өлчөшөт. Вольтметр дайыма параллель туташтырылат — изилденип жаткан участоктун эки учуна — анткени ал эки жактагы заряддардын энергиясын салыштырат. Жакшы вольтметрдин ички каршылыгы абдан чоң, ошондуктан ал өзүнө дээрлик ток албайт.