Массалык үлүш: формуладан курамды аныктоо
Химиялык формула кайсы элементтер бар экенин гана эмес, ар бир элементтин формулалык массага кошкон салымын да көрсөтөт. Массалык үлүш бул салымды бүтүндүн бөлүгү же пайыз түрүндө билдирет.
1. Негизги түшүнүк
Элементтин массалык үлүшү ошол элементке туура келген массаны кошулманын жалпы массасына бөлгөнгө барабар. Ал 0дөн 1ге чейинки ондук бөлчөк же 0%дан 100%га чейинки пайыз менен жазылат. (E) элементи үчүн:
(E) элементинин пайызы: \(w(E)\times100\%\)
Бул жерде (n(E)) — формуладагы (E) элементинин атомдорунун жалпы саны, (A_r(E)) — анын салыштырма атомдук массасы, ал эми (M_r) — бүт кошулманын салыштырма формулалык массасы. Салыштырма массалар кабыл алынган атомдук масса стандартына болгон катыш болгондуктан, алардын өлчөө бирдиги жок.
2. Төрт кадамдуу ишенимдүү ыкма
- Атомдорду санаңыз. Индекстерди кунт коюп окуңуз. Индекс жок болсо, бир деп алынат. Кашаа болсо, ичиндеги ар бир атомду сырттагы индекске көбөйтүңүз.
- Ар бир элементтин салымын табыңыз. Атомдордун санын элементтин салыштырма атомдук массасына көбөйтүңүз.
- Бүтүндү табыңыз. Бардык салымдарды кошуп, кошулманын (M_r) маанисин алыңыз.
- Бөлүңүз жана пайызга өткөрүңүз. Керектүү салымды бүтүнгө бөлүңүз; пайыз керек болсо 100%га көбөйтүңүз.
Кыска мисал: суу H2O
(A_r(H)=1) жана (A_r(O)=16) болсо: (M_r(H_2O)=2\cdot1+16=18).
Суутек: \(w(H)=2/18=0{,}111\approx11{,}1\%\). Кычкылтек: \(w(O)=16/18=0{,}889\approx88{,}9\%\).
3. Формуланын жазылышы эмне үчүн маанилүү
Индекс өзүнүн алдындагы символго же кашаадагы топко гана тиешелүү. CO2 формуласында эки кычкылтек атомунун салымы (2\cdot16=32), ал эми бир көмүртек атомунун салымы 12. Ca(OH)2 формуласындагы сырттагы 2 индекси эки кычкылтек жана эки суутек атому бар экенин билдирет. Индекс өзгөрсө, элементтин салымы да, жалпы формулалык масса да өзгөрөт.